Türkiye'de Akarsu Rejimleri


#1
KPSS Coğrafya -
Türkiye'de Akarsu Rejimleri


turkiye-akarsulari.jpg

Fotoğraf: Kızılırmak

TÜRKİYE’DE AKARSU REJİMLERİ

Akarsuyun herhangi bir kesitinden saniyede geçen su miktarına akım denir. Akımın yıl boyunca gösterdiği değişimlere ise akarsu rejimi denir. Akarsuyun yıl içindeki akımı çok az değişiyorsa düzenli rejim, akarsuyun akımında önemli değişimler meydana geliyorsa düzensiz rejim denir.
Türkiye’de yarı kurak iklim koşulları yaşandığı için akarsu rejimleri düzensizdir. Her mevsim yağış alan Doğu Karadeniz’de akarsu rejimleri daha düzenlidir.
Akarsular yağmur, kar, yer altı suları ve göl suları ile beslenirler. Tek bir kaynaktan beslenen akarsulara sade rejimli akarsulardenir. Birden fazla kaynaktan beslenen akarsulara ise karma rejimli akarsular denir.

Türkiye akarsularında beslenme durumuna göre şu rejim tipleri görülür.

a) Yağmur sularıyla beslenen akarsular

Bu rejim tipimde akarsuların akımı yağmur yağışlarının yıl içindeki dağılışına bağlıdır. Akdeniz ve Ege bölgelerindeki akarsular bu rejim özelliğini gösterir. Akdeniz ikliminin görüldüğü yerlerde kışlar yağışlı yazlar ise kurak geçer. Bu nedenle bu akarsularda kış ve ilkbahar aylarında akım yükselirken yaz mevsiminde kuraklığın etkisiyle akım miktarı düşer. Ancak Akdeniz Bölgesi’ndeki bazı akarsular (Manavgat ve Köprüçayı) karstik kaynaklarla beslendiği için yaz mevsiminde bu akarsuların seviyesi pek değişmez.
Karadeniz Bölgesi’nde dağları denize bakan yamaçlarından kaynağını alan akarsularda bu rejim grubundadır. Her mevsim yağış alan bu akarsuların rejimleri daha düzenlidir.
Marmara ve İç Anadolu akarsuları da yağmur sularıyla beslenen akarsulardır.

b) Kar ve buz sularıyla beslenen akarsular

Bu yağış rejimi yağışın büyük bölümünün kar şeklinde düştüğü yüksek dağlardan kaynağını alan akarsularda görülür. Bu yağış rejimine sahip akarsularda kar ve buzların erimeye başladığı ilkbahar ve yaz başlarında akım yükselir kışın ise kar yağışı ve buzlanma nedeniyle akımda azalma görülür. Doğu Anadolu Bölgesi ve Doğu Karadeniz Bölümü’nde kaynağını yüksek dağlardan alan akarsularda bu tip rejime sahiptir. Fırat, Dicle, Aras, Kura, İyidere, Kelkit ve Zap Suyu örnek olarak gösterilebilir.

c) Kaynak sularıyla beslenen akarsular

Sayıca az olan bu akarsular genellikle kısa boyludur. Bu tip rejime sahip akarsular Akdeniz Bölgesi’nde yaygındır. Akdeniz Bölgesi’nde karstik kaynaklarla beslenen Manavgat ve Köprüçayı en önemli örnekleridir. Bu akarsuların seviyesi yıl boyunca çok az değişmektedir.

d) Göl ve bataklık sularıyla beslenen akarsular

Göl sularının yükseldiği dönemde gölün fazla sularını dışarıya boşalttığı gideğen (göl ayağı) adını alan akarsulardır. Bu akarsular göl sularının çekilmesi sonucu kururlar. Bu tip rejime sahip akarsulara örnekler;
- Beyşehir Gölü’nden çıkan ve Konya kapalı havzasına dökülen Çarşamba Suyu
- Eğirdir Gölü’nden çıkan Kovada Çayı
- Manyas Gölü’ne dökülen Koçaçay ile Ulubat Gölü’ne dökülen Mustafa Kemalpaşa ve Orhaneli çayları tekrar bu göllerden çıkarak Susurluk Çayı’na ulaşırlar.
- Erzurum ovasının doğu ve güneyindeki bataklık ve göllerden çıkan Karasu
- Çıldır Gölü’nden çıkan Arpaçay

e) Karma rejimli akarsular

Karma rejimli akarsular yağmur, kar ve kaynak suları gibi farklı kaynaklardan beslenirler. Genellikle uzun boylu olan bu akarsuların farklı iklim bölgelerinde havzaları bulunur. Bu tür akarsuların yıl içindeki akım miktarları birkaç kez değişmektedir. Kızılırmak, Yeşilırmak, Fırat, Dicle, Seyhan, Ceyhan ve Sakarya nehirleri karma rejimli akarsulara örnektir.


NOT: Türkiye akarsuları denge profiline ulaşmadığı için, akarsularımız üzerinde ulaşım ve taşımacılık yapılmaz. Ülkemizde sadece Batı Karadeniz’de yer alan Bartın Çayı’nın bir bölümünde ulaşım yapılabilmektedir.

NOT: Ülkemizde denge profiline en yakın akarsular Kıyı Ege ve Marmara Bölgesi’nde bulunur.

NOT: Yükselti ve engebenin fazla olduğu Doğu Anadolu hidroelektrik potansiyeli en yüksek bölgedir. Ortalama yükseltisi en az olan Marmara Bölgesi ise hidroelektrik potansiyeli en az bölgedir.


NOT: Türkiye hidroelektrik potansiyel bakımından Avrupa’da, Rusya Federasyonu ve Norveç’ten sonra üçüncü sırada yer alır.
 



Reklamlar

Facebook

Üst